ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಹತ್ತಿಕ್ಕುವಿಕೆ: ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಕುತ್ತು

ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಕಾನೂನನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಪೊಲೀಸರು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸರ್ಕಾರಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕು. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದಂತಹ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯ ಕುರಿತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ವಿಫಲವಾದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಗುಣಮಟ್ಟ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ – ಕಾಶಿನಾಥ ಮುದ್ದಾಗೋಳ, ಕಲಬುರಗಿ.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಸುವುದು, ಸರ್ಕಾರ ರಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಚಲಾಯಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಹಕ್ಕು, ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ಹೊಣೆಗಾರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಜನರನ್ನೇ ಅಪರಾಧಿಗಳಂತೆ ನೋಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರೆ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲ ಆಶಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತ ಜ್ಞಾನೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ನಡೆದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆಯುವುದು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಗೆ ನಿರ್ಬಂಧ ಹೇರುವುದು, ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿದ್ದ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಸ್ಥಳದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕ್ರಮಗಳು ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮಗಳು ನಡೆದಿವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರ ಆರೋಪವಾಗಿದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಈ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದು, ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ವಿರುದ್ಧದ ಆರೋಪಗಳು ಸತ್ಯವೋ, ಸುಳ್ಳೋ ಎನ್ನುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಆರೋಪಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆಯೇ? ಅವರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಬದಲು ಅವರನ್ನು ಮೌನಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೇ? ಎಂಬುದೂ ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಅಪರಾಧಿಗಳಲ್ಲ

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನಿಗೂ ಘನತೆಯಿಂದ ಬದುಕುವ, ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 19(1)(a) ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಕಾರದ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಟೀಕಿಸುವುದು, ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತದ ವೈಫಲ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕುರಿತು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು ಈ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 19(1)(b) ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಸಭೆ ಸೇರುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು, ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಗಳು ಈ ಹಕ್ಕಿನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಹಕ್ಕು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಬಂಧರಹಿತವಲ್ಲ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿರುವ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಬಹುದು. ಅನುಚ್ಛೇದ 19(1)(c) ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಾಗರಿಕರು ಸಂಘಟನೆಗಳು, ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನಿಂದ ಮಂಡಿಸಬಹುದು. ಅನುಚ್ಛೇದ 14 ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕಾನೂನಿನ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 21 ಜೀವಿಸುವ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಾನವ ಘನತೆಯಿಂದ ಬದುಕುವ ಹಕ್ಕು ಕೂಡ ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸುರಕ್ಷತೆ, ಅಗತ್ಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಮಾನವೀಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಆಡಳಿತದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅನುಚ್ಛೇದ 22 ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ರಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಸುವುದು, ವಕೀಲರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಡಿ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾನೂನು ವಿನಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ 24 ಗಂಟೆಗಳೊಳಗೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸುವುದು ಈ ರಕ್ಷಣೆಗಳ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಅಪರಾಧಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಸಂವಿಧಾನದ ಆಶಯಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆ ಅಥವಾ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಕೃತ್ಯಗಳು ನಡೆದರೆ, ಅವುಗಳ ಕುರಿತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಖ್ಯವಾದುದು, ಕ್ರಮವು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು, ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು ಎನ್ನುವುದು ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಪೊಲೀಸ್ ಕ್ರಮವೋ, ಜನರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ದಮನವೋ?

ದೆಹಲಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎಳೆದೊಯ್ಯುವುದು, ನೂಕುನುಗ್ಗಲು ಉಂಟಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ಬಂದಿವೆ. ಇಂತಹ ಆರೋಪಗಳ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ವಿಡಿಯೊಗಳು, ವೈದ್ಯಕೀಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ಪೊಲೀಸ್ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ತನಿಖೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಆರೋಪಗಳು ಗಂಭೀರವಾಗಿರುವಾಗ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಪೊಲೀಸರ ಕರ್ತವ್ಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು. ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದ್ದರೆ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುವ ಜನರನ್ನೇ ಅಪಾಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆಯುವುದು ಸೂಕ್ತ ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ. ಬಂಧನದ ಉದ್ದೇಶ ಅಪರಾಧವನ್ನು ತಡೆಯುವುದೇ ಹೊರತು ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕಾನೂನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಆರೋಪವಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು. ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಯಾರನ್ನೂ ಅಪರಾಧಿ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಶದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಆಹಾರ, ಶೌಚಾಲಯ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳು ಸತ್ಯವೆಂದು ತನಿಖೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢಪಟ್ಟರೆ, ಅದು ಗಂಭೀರ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನ ಘನತೆ ಕಳೆದುಹೋಗಬಾರದು.

ನೈತಿಕ ಪೊಲೀಸ್‌ಗಿರಿಗೆ ತಡೆ ಬೀಳಲಿ.

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿಡಿಯೋಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಕೆಲವು ಸಂಘಟನೆಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮುತುವರ್ಜಿ ವಹಿಸಿ ಬಂದು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರ ಮೇಲೆ ಹಲ್ಲೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಗುಂಪುಗಳ ಮೇಲೆ ಪೊಲೀಸರು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಿ. ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅಶ್ಲೀಲ ನಿಂದನೆಗಳು ಮತ್ತು ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಹರಣಗಳ ಮೇಲೆ ಕಡಿವಾಣ ಬೀಳಲಿ.

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ತೆರವು ಮಾಡಿದರೆ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗುತ್ತದೆಯೇ ?

ದೆಹಲಿಯ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಜನರು ತಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರಲು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ರಾಮಲೀಲಾ ಮೈದಾನ, ಬುರಾರಿ ಮೈದಾನ ಮತ್ತು CBD ಮೈದಾನಗಳನ್ನು ಪರ್ಯಾಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿರುವುದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಂಚಾರ, ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ಥಳ ಬದಲಾವಣೆಯ ನಿರ್ಧಾರವು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಹಾಗೂ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯಬಹುದು. ಅದನ್ನು ನಗರದ ಹೊರವಲಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರೆ, ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯಾಣದ ವೆಚ್ಚ, ದೂರ, ಕೆಲಸದ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದ ಲಭ್ಯತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರಿಕರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರ್ಯಾಯ ಸ್ಥಳ ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರ್ಯಾಯ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರವೇಶಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆಯೇ, ಸಾಕಷ್ಟು ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿವೆಯೇ, ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯ!

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಸ್ಥಳಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿರುವ ಕ್ರಮದ ಕುರಿತು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಎದ್ದಿರುವುದು ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಆಡಳಿತದ ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಡುವೆ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಸಮತೋಲನ ಇರಬೇಕು. ಮೆಟ್ರೋ, ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ತೊಂದರೆ ಒಂದು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೈನಂದಿನ ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗಿಗಳು ಕೂಡ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮೆಟ್ರೋ ಸಾರಿಗೆ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದರೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತಲುಪುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡರೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು, ಉದ್ಯೋಗ ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂವಹನಗಳು, ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ಅಡಚಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ಅಗತ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕಾರಣ, ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಆಧಾರ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಲಮಿತಿ ಇರಬೇಕು. ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ನಿರ್ಬಂಧಕಾರಿ ಪರ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 21 ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ವಿಶಾಲ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ಜನರ ಜೀವನ, ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಸಂವಹನದ ಮೇಲೆ ಬೀರುವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಆಡಳಿತ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಸುರಕ್ಷತೆಗಾಗಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಮವೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರಿಕರ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಅನಗತ್ಯ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಕ್ರಮದ ಅಗತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅನುಪಾತಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು ಸಹಜ. ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯವಾದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಅದರ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ: ಜನಚಳವಳಿಯ ಬಲವೇ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭವೇ?

ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜಕೀಯ ಗುಂಪುಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿರುವುದು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿ ಮತ್ತು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಕುರಿತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವಾಸದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಭಾಗವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದು ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅದರ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಚಳವಳಿಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಅದರ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಬಲ, ಶಾಂತಿಯುತ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪುಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಪಾರದರ್ಶಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರಬೇಕು. ಅರ್ಹ ಮತದಾರರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಮತ್ತು ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸುಲಭವಾದ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಬೇಕು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಆರೋಪ–ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪರಿಶೀಲನೆ, ನಿಖರ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವ ನೀಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೆಚ್ಚು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತ ಜ್ಞಾನೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಆಗ್ರಹಿಸುವುದು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರ ರಾಜಕೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗಲೇ ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 324 ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಹುದ್ದೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ವಿಶೇಷ ವಜಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದೆ. ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಗತಿಗಳು. ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚಬಹುದು. ಆದರೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಆಗಬೇಕೇ, ತನಿಖೆ ನಡೆಯಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ತರಬೇಕೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು, ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಬೇಕು. ಸರ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ವಿರುದ್ಧದ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಪಾರದರ್ಶಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರಬೇಕು. ಮತದಾರರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಸರ್ಕಾರ ಹೆದರಿಕೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಿದೆಯೇ?

ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಕಠಿಣ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಸರ್ಕಾರ ಹೆದರಿದೆಯೆ? ಅಥವಾ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಿದೆಯೆ? ಎನ್ನುವುದು ಹಲವೆಡೆ ಚರ್ಚೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ನೇರವಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಬೇಕು. ಸರ್ಕಾರವು ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡಬಹುದು; ಆ ಕಾರಣಗಳು ಸಮಂಜಸವಾಗಿವೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಹಕ್ಕು ನಾಗರಿಕರಿಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು, ಜನರನ್ನು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆಯುವುದು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಬಹುದು. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಬಲವು ಟೀಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಅಳೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಟೀಕೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ, ಆರೋಪಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಿತ ಉತ್ತರ ನೀಡುವ ಮತ್ತು ತಪ್ಪುಗಳಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಅಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವೇ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅಸೌಕರ್ಯ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಅಡಚಣೆಯಾಗಬಹುದು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸವಾಲುಗಳೂ ಎದುರಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಹೀನಗೊಳಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.

ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 19 ನೀಡಿರುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಅನುಚ್ಛೇದ 14ರ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಅನುಚ್ಛೇದ 21ರ ಜೀವಿಸುವ ಹಾಗೂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲಸ್ತಂಭಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಸರ್ಕಾರದ ದಯೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಕಾನೂನನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಪೊಲೀಸರು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸರ್ಕಾರಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕು. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದಂತಹ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯ ಕುರಿತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ವಿಫಲವಾದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಗುಣಮಟ್ಟ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ರೈತರಾಗಲಿ, ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಲಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಲಿ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾಗಲಿ, ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತುವ ಜನರನ್ನು ಶತ್ರುಗಳಂತೆ ನೋಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಬದಲಾಗಬೇಕು. ಅಧಿಕಾರವು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಬೇಕು. ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮೌನಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಪರಿಹಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜನರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ, ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸರ್ಕಾರಗಳು ಜನರ ಧ್ವನಿಗೆ ಕಿವಿಗೊಡಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಜನರು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಸರ್ಕಾರವು ಜನರಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ

ಕಾಶಿನಾಥ ಮುದ್ದಾಗೋಳ, ಕಲಬುರಗಿ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ- Gen Z ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ರಾಜಕೀಯ ತಿರುಚುವಿಕೆ: ವಾಸ್ತವವೇನು?