ಪ್ರತಿನಾಯಕರನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಕನಕದಾಸರ ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿ ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, 16 ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ತರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಆಂತರಿಕ ಲೋಕದ ವೈರುಧ್ಯಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪಠ್ಯಗಳಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವೆನಿಸುತ್ತವೆ- ಡಾ. ರವಿ ಎಂ. ಸಿದ್ಲಿಪುರ, ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು.
ಕನಕದಾಸರ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಷಡ್ಯಂತ್ರದ ಬಲಿಪಶುಗಳಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರತಿನಾಯಕರು ಕೇವಲ ದೈವಿಕ ಕೋಪಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾದ ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಅವರು ಅಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಂಕೀರ್ಣ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಹತಾಶ ಜೀವಿಗಳು. ‘ಬಂದಿದೆ ದೂರು ಬರಿದೆ ಪಾಂಡವರಿಗೆ’ ಎಂಬ ಕೀರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಕನಕದಾಸರು ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಿಲುವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಕೌರವರ ನಾಶಕ್ಕೆ ನೇರ ಕಾರಣಕರ್ತರಾದ ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನರಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದು ರೀತಿಯ ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಣ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ದಾನಶೂರನಲ್ಲ; ಅವನು ತನ್ನ ಸಾರಥಿ ಜನ್ಮದ ಕೀಳರಿಮೆ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು- ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ನಲುಗಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ. ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೌರವರಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಬಗೆದ ಶಕುನಿಯ ಕುತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಕರ್ಣನ ಅನಿವಾರ್ಯ ನಿಷ್ಠೆಯು, ಸಮಕಾಲೀನ ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬ ತನ್ನ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಹೇಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಶಕುನಿಯ ಪಾತ್ರವು ಅಂದಿನ ‘ರಾಜಕೀಯ ಷಡ್ಯಂತ್ರ’ದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸಿದರೆ, ಕರ್ಣನ ಪಾತ್ರವು ‘ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬಲಿಪಶು’ವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಕನಕದಾಸರು ಕರ್ಣನನ್ನು ಕೇವಲ ನಾಯಕನ ವೈರಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸದೆ, ಅವನ ಸಾವಿನ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೋ ಅಥವಾ ಶಲ್ಯನ ಮೇಲೋ ಹೊರಿಸುವ ಬದಲು, ಅಂದಿನ ಯುದ್ಧತಂತ್ರದ ಕರಾಳ ವಾಸ್ತವಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಲ್ಯನ ಅಸಹಕಾರದಿಂದಾಗಿ ರಥದ ಚಕ್ರ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಹೂಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಕರ್ಣನ ದೈವಿಕ ಶಾಪವಲ್ಲ, ಅದು ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಷಡ್ಯಂತ್ರ. ಈ ರೀತಿಯ ನಿರೂಪಣೆಯು, ಪೌರಾಣಿಕ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ದೈವಿಕ ಆಟವೆಂದು ಕರೆಯುವ ಬದಲು, ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಗಾಗಿ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೆಂದು ಕನಕದಾಸರು ಅರಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ, ಕನಕದಾಸರು ಈ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ‘ದೈವದತ್ತ ವಿರೋಧಿಗಳ’ ಬದಲು ‘ಮನುಷ್ಯ ಸಹಜ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳ ಆಕರ’ಗಳಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ದುರ್ಯೋಧನನ ಮತ್ಸರವಾಗಲಿ, ಶಕುನಿಯ ಕುತಂತ್ರವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಕರ್ಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗಲಿ- ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಂದಿನ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ತುಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಘರ್ಷದ ಪ್ರತೀಕಗಳಾಗಿವೆ. ದಾಸರು ಇವರನ್ನು ಪಾಪಿಗಳೆಂದು ದೂರದಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಕಷ್ಟಗಳ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ, ಭಕ್ತಿಪಂಥದ ಮಿತಿಯಲ್ಲೂ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆಳವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನರಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಇಂತಹ ಮಾನವೀಯ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮೂಲಕ, ಕನಕದಾಸರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಧರ್ಮದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನಬಹುದು.
ಕನಕದಾಸರ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ನೈತಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು, ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥನಗಳ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುವ ಒಂದು ತಾತ್ವಿಕ ಸಾಹಸವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಭಕ್ತನಾಗಿ ದೇವನ ಪಾದಕ್ಕೆರಗುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ದೈವದ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾನವೀಯ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶಿಸುವ ಅವರ ಧೋರಣೆ, ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಸ್ತ್ರೀ ಅಸ್ಮಿತೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ರಾಜಕಾರಣದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ದಾಸರು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂವೇದನೆಗಳು, ಪುರಾಣದ ನಾಯಕನನ್ನು ಕೂಡ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪೂತನಿ’ಯ ಸಂಹಾರದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ದಾಸರು ಕೇವಲ ಅದ್ಭುತ ಲೀಲೆಯಾಗಿ ನೋಡದೆ, ‘ಮಾತೃತ್ವ’ವೆಂಬ ಪವಿತ್ರ ಬಯೋ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಿದ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಳವಾದ ವೈಚಾರಿಕತೆ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಮೊಲೆಯನುಣ್ಣಲು ಪೋಗಿ ಪೂತನಿಯ ಕೊಂದೆ’ ಎಂಬ ಸಾಲು, ಕೃಷ್ಣನ ದೈವತ್ವದ ಮರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ತ್ರೀಯೊಬ್ಬಳ ಜೈವಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಮೇಲಿನ ಅತಿಕ್ರಮಣವನ್ನು, ಆಕೆಯ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆಯ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ಸಾವಿನ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಕೃಷ್ಣನ ನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಕೇವಲ ರಕ್ಷಕನಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಬಳಸುವ ‘ಯಜಮಾನ’ನಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅದೇ ರೀತಿ, ನರಕಾಸುರನ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿದೆನೆಂಬ ಕೃಷ್ಣನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ದಾಸರು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಬಗೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ನರಕಾಸುರನ ವಧೆಯ ನಂತರ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಿಯೆಯು, ವಿಜೇತನೊಬ್ಬ ಸೋಲಿಸಿದವನ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತದೆ. “ನರಕಾಸುರನ ಹೆಂಡಿರನು ತಂದೆ” ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ತಂದೆ’ (ಪಡೆದುಕೊಂಡೆ/ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವು, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಾಸರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಿರೂಪಣೆಯ ‘ಉದ್ಧಾರಕ’ ಬಿರುದನ್ನು ಮರು-ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬ ಪುರುಷ ಅಧಿಪತಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪುರುಷ ಅಧಿಪತಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅವರು ಕೇವಲ ಕಲ್ಯಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ, ಅಧಿಕಾರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವರು ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹೇಗೆ ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸಾಲುಗಳು ಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ನಾಯಕತ್ವದ ದೈವಿಕತೆಯನ್ನು ಮಾನವೀಯವಾದದ ಸೋಪಾನದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ದಾಸರ ಅಪೂರ್ವ ನೈತಿಕ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಕನಕದಾಸರು ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಾಯಕರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ನೈತಿಕ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ತೂಗುತ್ತಿರುವುದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. “ಸೋತ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಓತು ನಡೆಯದ ಪುರುಷನ್ಯಾತಕೆ” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ದಾಸರು, ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯೊಂದಿಗಿನ ಅವನ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೀಚಕನ ಲೈಂಗಿಕ ಹಸಿವಿನ ಹಿಂದಿನ ಅಧಿಕಾರ ಮದವನ್ನು ‘ದ್ರೌಪದಿಯ ತುಡುಕಿ’ ಎಂದು ಖಂಡಿಸುವಾಗ, ಅವರು ಸ್ತ್ರೀಯ ಘನತೆಯನ್ನು ಮಣ್ಣುಪಾಲು ಮಾಡುವ ಸಮಾಜದ ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನು ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಣನಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳ ವಧೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅನುಸರಿಸುವ ‘ಉಪಾಯಗಳು’ ಅಥವಾ ‘ಮೋಸಗಳು’ ಅವನ ದೈವತ್ವಕ್ಕೆ ಚ್ಯುತಿಯುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆಯೇ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ದಾಸರು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಪಟನಾಟಕ ಸೂತ್ರಧಾರಿ’ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೃಷ್ಣನು, ಮಹಾಭಾರತದ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಗೆಲುವಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ನೈತಿಕ ರಾಜಿಗಳನ್ನು, ದಾಸರು ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ‘ವಿಷಾದದ ವ್ಯಂಗ್ಯ’ದಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಆದರ್ಶ ಸಮಾಜದ ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ನಾಯಕನು ಮಾಡುವ ರಾಜಿಗಳು, ನೈತಿಕವಾಗಿ ಸರಿ ಇವೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅವರು ಓದುಗನ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಕನಕದಾಸರು, ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯ ಕವಿಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ದಾರ್ಶನಿಕರಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಇದನ್ನು ಓದಿದ್ದೀರಾ? ಕನಕದಾಸರ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳು
ಅಲ್ಲದೆ, ಧರ್ಮರಾಯನಂತಹ ನೈತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಸಿ ದ್ರೋಣನಂತಹ ಗುರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುವ ಕೃಷ್ಣನ ಕುತಂತ್ರಗಳು, ಕನಕದಾಸರ ಪಾಲಿಗೆ ದೇವರ ‘ಮಹಿಮೆ’ಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ಅದು ಒಂದು ಬಗೆಯ ‘ನೈತಿಕ ಕುಸಿತ’. “ನ್ಯಾಯವಾದರೆ ದುಡುಕು ನಿನ್ನದೊ… ನ್ಯಾಯವಾದರೆ ಪೇಳುವರಾರು” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ದೇವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವ ತರಹದ ಭಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ನೈತಿಕ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ದೇವರೆಂಬವನು ಎಲ್ಲಾ ನಿಯಮಗಳಿಗೂ ಮಿಗಿಲಾದವನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದ ನೀತಿಸಂಹಿತೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವಾಗ ಅವನು ಅನುಸರಿಸುವ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಈ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ‘ನೈತಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು’ (Moral Crisis) ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.
ಕನಕದಾಸರು ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ದೇವಲೀಲೆಗಳೆಂದು ಭಾವಪರವಶರಾಗಿ ವರ್ಣಿಸದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ನೈತಿಕ ವೈರುಧ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಮೀರಿ ಒಂದು ತಾತ್ವಿಕ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಓದುಗನಿಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮುಖಾಮುಖಿಯಲ್ಲಿ ಕನಕದಾಸರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದಾಸರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವೈಚಾರಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪುರಾಣದ ನಾಯಕನನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕನೂ ಪರಿಪೂರ್ಣನಲ್ಲ, ಅವನ ಕೃತ್ಯಗಳೂ ಪ್ರಶ್ನಾತೀತವಲ್ಲ; ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿನ ಈ ‘ನೈತಿಕತೆ’ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೇ ಕನಕದಾಸರ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅನನ್ಯವಾದ ವೈಚಾರಿಕ ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡಿವೆ.
ಕನಕದಾಸರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವರ ದಾರ್ಶನಿಕ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಅವರಲ್ಲಿನ ಸಮಾಜಸುಧಾರಕ ಮತ್ತು ಪಾರಂಪರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಎಂಬ ಎರಡು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸಾರುವಾಗ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಗತಿಪರರಾಗಿ ಕಂಡರೂ, ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥನಗಳ ಪುನಾರಚನೆಯಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮದ ಯಜಮಾನಿಕೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಕನಕದಾಸರ ವೈಚಾರಿಕತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಮಿತಿ ಎಂದರೆ, ಅವರು ಸಮಾಜದ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು “ಕುಲಕುಲವೆಂದು ಹೊಡೆದಾಡದಿರಿ ನಿಮ್ಮ ಕುಲದ ನೆಲೆಯನೇನಾದರು ಬಲ್ಲಿರ” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಾಗ ತೋರುವ ದಿಟ್ಟತನ, ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಚಿಸುವಾಗ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಪುರಾಣದ ಕಥನಗಳಲ್ಲಿನ ಪುರುಷಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಾಹಿ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಬೌದ್ಧ ಅಥವಾ ಜೈನ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ವಿಡಂಬನೆಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸುವಾಗ ಅವರು ತೋರುವ ತಾರತಮ್ಯವು ಅವರ ವೈಷ್ಣವ ದೀಕ್ಷೆಯ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮಿತಿಯಾಗಿದೆ. “ಪತಿವ್ರತೆಯರ ವ್ರತವಳಿಯಬೇಕೆನುತಲಿ… ಬೌದ್ಧ ರೂಪದಿ ಬಹು ಭಂಗಪಡಿಸಿದ” ಎಂದು ಬುದ್ಧಾವತಾರವನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸುವುದು, ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ದ್ವೇಷವಲ್ಲದೆ, ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜಕೀಯದ ಭಾಗವೇ ಆಗಿದೆ. ವೈದಿಕೇತರ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ‘ವಂಚಕ ರೂಪ’ ಅಥವಾ ‘ಮಾಯಾವೇಷ’ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಅವರು, ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ಭಕ್ತಿ ಚಳವಳಿಯ ತಾತ್ವಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರತಿನಾಯಕರ ಚಿತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕನಕದಾಸರು ಅತಿಯಾದ ಸರಳೀಕರಣವನ್ನು(Simplification) ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಂಸ, ರಾವಣ ಅಥವಾ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ದೈವ ದ್ವೇಷಿಗಳಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುವುದೇ ಹೊರತು, ಅವರ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಘನತೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ದಾಖಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. “ಕೌರವ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಭೇದ ಪುಟ್ಟಿಸಿ… ಕುರುಬಲವ ಕೊಂದವನು ಹಿವುಸಕನಾದಿಕೇಶವನೊ” ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ, ಅವರು ಕೌರವರ ನಾಶವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆ ಅಥವಾ ನಿಯತಿ ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಾಯಕರು ಕೇವಲ ದೈವಿಕ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗುವ ಪಾತ್ರಗಳಷ್ಟೆ. ಪಾಂಡವರ ಪರವಾಗಿ ವಾದಿಸುವಾಗಲೂ, ಅವರು ಕೌರವರ ಸೈನ್ಯದ ಬಲ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ತುಲನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಕುತಂತ್ರವನ್ನೇ ಜಯದ ಮೂಲ ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕನಕದಾಸರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ನೈತಿಕ ನೆಲೆಗಿಂತ, ಭಕ್ತಿ ಪಾರಮ್ಯದ ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪುಷ್ಟಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಕನಕದಾಸರು ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸೋಲುವವನ ಪರ’ ದನಿಯಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ಅವರ ತಾತ್ವಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಪೌರಾಣಿಕ ಮೂಲ ಆಶಯಗಳಿಗೆ ಹೊರತಾದ ಹೊಸ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಹೆಣಗಾಡುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಸೂತ್ರಧಾರಿ’ಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾರಾದರೂ, ಆ ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಗಳಾದ(ಪುರಾಣದ ಖಳನಾಯಕರು) ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅವರು ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕನಕದಾಸರು ‘ದಾಸರಲ್ಲಿ ಕವಿ’ಯಾಗಿ ಮೆರೆದರೂ, ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥಾಕನಕದಾಸರ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಭಕ್ತಿ ಪಂಥದ ಒಂದು ಮಹತ್ವಗಳ ಆಂತರಿಕ ವೈರುಧ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸದೆ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೆಲೆಗಟ್ಟಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಕೃತಿಗಳ ಆಳವಾದ ಓದು ಅವುಗಳೊಳಗಿನ ತಾನ್ನೇ ಪೋಷಿಸಿದರೆಂಬುದು ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಮಿತಿಯಾಗಿದೆ.
ಕನಕದಾಸರ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿನ ‘ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರತಿನಾಯಕರು’ ಕೇವಲ ನೈತಿಕ ಪತನದ ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಹಣೆಪಟ್ಟಿ ಹೊತ್ತ ನಿರ್ಜೀವ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಅವರು ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಹುತ್ವವನ್ನು (Plurality) ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಫಲಿಸುವ ತಾತ್ವಿಕ ಕನ್ನಡಿಗಳಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣ, ಕಂಸ, ಬಲಿ ಅಥವಾ ಕರ್ಣರಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳ ಮೂಲಕ ಕನಕದಾಸರು ಮನುಷ್ಯ ಸಹಜವಾದ ಕೀಳರಿಮೆ, ಅಹಂಕಾರ, ಅಧಿಕಾರದ ಹಪಾಹಪಿ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಷಡ್ಯಂತ್ರಗಳ ವಿವಿಧ ಮಜಲುಗಳನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಪ್ರತಿನಾಯಕರನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಾಗ, ಅವರು ಯಜಮಾನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ (Hegemonic Culture) ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯ’ರಾಗಿ (The Other) ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥನಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳ ಪರವಾದ ಅಥವಾ ದಮನಿತರ ಪರವಾದ ಧ್ವನಿಗಳು ಈ ಪ್ರತಿನಾಯಕರ ಸಂಘರ್ಷದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುತ್ತವೆ. ಕನಕದಾಸರು ತಾವು ಬದುಕಿದ ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಿತಿಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಈ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ‘ರಾಕ್ಷಸರು’ ಎಂದು ಹಣೆಪಟ್ಟಿ ಹಚ್ಚಿ ಬದಿಗೊತ್ತುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಕರ್ಣನ ದಾನಗುಣದ ಹಿಂದಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಅಥವಾ ಶಿಶುಪಾಲನ ವಿರೋಧದ ಹಿಂದಿರುವ ತೀವ್ರವಾದ ಮಾನಸಿಕ ಆತಂಕಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಪಾರವಾದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಒಳನೋಟವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ.
ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿರೋಧ ಭಕ್ತಿ’ ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಕೇವಲ ದ್ವೇಷದ ರೂಪವಾಗಿರದೆ, ಅದು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಅಧಿಕಾರದ ಕೇಂದ್ರದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸುವ ಒಂದು ಅನಿವಾರ್ಯ ಸಂವಹನವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿನಾಯಕನು ತೋರುವ ಪ್ರತಿರೋಧವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಂದಿನ ಸ್ಥಾಪಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನೈತಿಕ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ದನಿಯೂ ಆಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಒಬ್ಬ ನಾಯಕನ ‘ಬೆಳಕನ್ನು’ ಅಥವಾ ಅವನ ‘ಮಹೋನ್ನತೆಯನ್ನು’ ಅಳೆಯಲು ಈ ಪ್ರತಿನಾಯಕನ ‘ಕತ್ತಲೆಯೇ’ ಅನಿವಾರ್ಯ ಮಾನದಂಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕತ್ತಲೆಯು ಶೂನ್ಯವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅದು ನಿಗ್ರಹಿತ ಆಸೆಗಳು, ಸೋತ ರಾಜಕೀಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳು ಮತ್ತು ತುಳಿತಕ್ಕೊಳಗಾದ ಸಮುದಾಯಗಳ ನೋವಿನ ಹರಳುಗಟ್ಟಿದ ರೂಪ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರತಿನಾಯಕರನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಕನಕದಾಸರ ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿ ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ತರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಆಂತರಿಕ ಲೋಕದ ವೈರುಧ್ಯಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪಠ್ಯಗಳಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವೆನಿಸುತ್ತವೆ.
ಡಾ. ರವಿ ಎಂ ಸಿದ್ಲಿಪುರ
ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ- http://ರಂಗ ಪ್ರಯೋಗ ವಿಮರ್ಶೆ | ಅಪಾರ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಿರಾಸೆಗೊಳಿಸಿದ “ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೊಲ್ಯಾಜ್” https://kannadaplanet.com/theatre-ambedkar-collage-disappointed-with-huge-expectations/
