ಜನ ಚಳುವಳಿಗಳ ಹತ್ತಿಕ್ಕುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ

ಚಿಪ್ಕೋದಿಂದ ನರ್ಮದಾವರೆಗೆ, ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್ ಚಳುವಳಿಯಿಂದ ನಿರ್ಭಯಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳವರೆಗೆ, ರೈತರ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಇಂದಿನ ಯುವಜನರ ಚಳುವಳಿಗಳವರೆಗೆ ಜನರು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದಾಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬದಲಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿನ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆ “ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು?” ಎಂಬುದಲ್ಲ.”ಚಳುವಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪರಿಹರಿಸಬೇಕು?” ಎಂಬುದಾಗಿದೆ – ಕಾಶಿನಾಥ ಮುದಾಗೋಳ, ಕಲಬುರಗಿ.

ದೇಶದ ಇಂದಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುವಜನರು ತಮ್ಮ ಬದುಕು, ಭವಿಷ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಉದ್ಯೋಗ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಪ್ರಮುಖ ಮಾನದಂಡವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವಿರೋಧವಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವ ಹಕ್ಕು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಜೀವಾಳ. ಜನರು ತಮ್ಮ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು, ನೀತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ತಮ್ಮ ಅಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಲು ಬೀದಿಗೆ ಬರುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಹಜ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಬದಲು ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವುದು, ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ಅಪರಾಧಿಗಳಂತೆ ನೋಡುವುದು, ಬಂಧನ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ 19ನೇ ವಿಧಿ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ, ಶಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲದೆ ಸಭೆ ಸೇರುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿದ್ದರೂ, ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನೇ ಅಪರಾಧವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಅದು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಯುವಜನರ ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು

2026ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಹೊಸ ಯುವಜನ ಚಳುವಳಿ ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಪರೀಕ್ಷಾ ಅಕ್ರಮಗಳು, ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ಅಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಯುವಜನರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ನಂತರ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳತ್ತವೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ. ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆ ಸೋರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯ ಕುರಿತು ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದವು. ಆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ನಂತರ ಕೇಂದ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವ ಧರ್ಮೇಂದ್ರ ಪ್ರಧಾನ್ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಯುವಜನರ ಸಂಘಟಿತ ಧ್ವನಿ ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಯಿತು.

ಆದರೆ ಚಳುವಳಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತಿಲ್ಲ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಯುವಜನರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಗ್ಯಾನೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಅರ್ಹ ಮತದಾರರು ಹೊರಗುಳಿಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರ ಆರೋಪ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಮತ್ತು ಬಿಜೆಪಿ ಈ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದು, ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು ಯಾರು ಸರಿ, ಯಾರು ತಪ್ಪು ಎಂಬುದನ್ನು ತಕ್ಷಣ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಲ್ಲ. ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏನೆಂದರೆ ಒಂದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರು ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿದಾಗ ಸರ್ಕಾರದ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಏನಾಗಬೇಕು? ಉತ್ತರವು ಸಂವಾದವಾಗಿರಬೇಕೇ ವಿನ: ದಮನಕಾರಿಯಾಗಿರಬಾರದು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ರಕ್ಷಕವೇ, ನಿಯಂತ್ರಕವೇ?

ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸರು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ತಡೆದು, ಹಲವರನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದಿರುವ ವರದಿಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 3ರಂದು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ನೂರು ಜನರು ಬ್ಯಾರಿಕೇಡ್ ದಾಟಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ನಂತರ ಕೆಲವರನ್ನು ಪೊಲೀಸರು ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೂ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ಬಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕರೆದೊಯ್ದು, ಕೆಲವರ ವಿರುದ್ಧ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಭೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಅಕ್ಟೋಬರ್ 4ರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವರನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ಪೊಲೀಸ್ ಕ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಪ್ರಶ್ನೆ ಎತ್ತಿದ್ದು, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ವೇಳೆ ಬ್ಯಾರಿಕೇಡ್‌ಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ಕಾನೂನು-ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿವೆ ಎಂದು ಪೊಲೀಸ್ ಮೂಲಗಳು ಹೇಳಿವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ನಡೆಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು, ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾಚಾರ ಉಂಟಾದರೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಪೊಲೀಸರ ಕರ್ತವ್ಯ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನೇ ಅಪಾಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಜನರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆಯುವ ಕ್ರಮಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಪೊಲೀಸರ ಅಗತ್ಯವಿದೆಯೇ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ? ಎಂಬುದು.

ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಅಪರಾಧೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಅಪಾಯ

ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ದೇಶವಿರೋಧಿಗಳಂತೆ, ಅಪರಾಧಿಗಳಂತೆ ಅಥವಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಶತ್ರುಗಳಂತೆ ನೋಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೂ ಅಪಾಯಕಾರಿ. ಒಬ್ಬ ಯುವಕ ಅಥವಾ ಯುವತಿ ಸರ್ಕಾರದ ನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೆ, ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಉತ್ತರಿಸುವ ಬದಲು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅರ್ಥವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.   ಇದು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಹೋರಾಟಗಾರನ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಬಂದಾಗ, ಆತನ ಅಥವಾ ಆಕೆಯ ಕುಟುಂಬವೂ ಭಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬಹುದು. ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಆತಂಕ ಮೂಡಬಹುದು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಜನರು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಹೆದರಬಹುದು. ಒಂದು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಜನರು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದು ನಿಜವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲ. ಅದು ಭಯದಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಮೌನವಾಗಿರಬಹುದು, ಮುಂದುವರೆದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ಅಸಹಾಯಕ ಅಸಮಾಧಾನವೂ ಆಗಬಹುದು,

ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸವೇ ಜನಚಳುವಳಿಗಳ ಇತಿಹಾಸ

ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅನೇಕ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಜನರ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಬಂದಿವೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟವೇ ಇದಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಉದಾಹರಣೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ಜನರು ಸಂಘಟಿತರಾದರು. ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ, ಅಸಹಕಾರ, ಉಪ್ಪಿನ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ, ಭಾರತ ಬಿಟ್ಟು ತೊಲಗಿ ಚಳುವಳಿ ಮುಂತಾದ ಹೋರಾಟಗಳು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವು ಜನರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ವಿಶಾಲ ಚಳುವಳಿಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರವೂ ಜನರು ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಬೀದಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. 1974-75ರ ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್ ಚಳುವಳಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆ, ನಿರುದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವೈಫಲ್ಯದ ವಿರುದ್ಧದ ದೊಡ್ಡ ಚಳುವಳಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತ್ತು. ನಂತರ ಅದು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಸವಾಲಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. 1975ರಲ್ಲಿ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘೋಷಣೆಯಾದ ನಂತರ ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಬಂಧ ಹೇರಲಾಯಿತು. 1977ರಲ್ಲಿ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡ ನಂತರ ನಡೆದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸೋತು, ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸೇತರ ಸರ್ಕಾರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಇದು ಜನಚಳುವಳಿಯ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಣಾಮ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಹೋಗಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಉದಾಹರಣೆ.

ಚಿಪ್ಕೋ: ಮರಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಜನರ ಹೋರಾಟ

ಪರಿಸರ ಚಳುವಳಿಗಳ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಜನರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಚಿಪ್ಕೋ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು, ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದರು. ಅರಣ್ಯ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಮರಗಳ ಸಮೂಹವಲ್ಲ; ಅದು ನೀರು, ಆಹಾರ, ಇಂಧನ, ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಬದುಕಿನ ಭಾಗ ಎಂಬ ಅರಿವು ಈ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಚಿಪ್ಕೋ ಚಳುವಳಿಯು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಜನರ ಜೀವನೋಪಾಯದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚರ್ಚೆಯ ಭಾಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. ನರ್ಮದಾ ಬಚಾವೋ ಆಂದೋಲನ ಕೂಡ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಾದರಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿತು. ದೊಡ್ಡ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವ ಜನರ ಹಕ್ಕು, ಪುನರ್ವಸತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಬೆಲೆ ಯಾರಿಂದ ಪಾವತಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಅದು ಎತ್ತಿತು. ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದು ಸಂಗತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ: ಸರ್ಕಾರ ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು; ಆದರೆ ಆ ಯೋಜನೆಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಜನರಿಗೆ ಅದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಹಕ್ಕಿದೆ.

ನಿರ್ಭಯಾ ಚಳುವಳಿ: ಬೀದಿಯಿಂದ ಕಾನೂನಿನವರೆಗೆ

2012ರ ನಿರ್ಭಯಾ ಪ್ರಕರಣದ ನಂತರ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ನಡೆದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉದಾಹರಣೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ಸುರಕ್ಷತೆ, ಲೈಂಗಿಕ ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಕ್ರೋಶ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ಈ ಚಳುವಳಿಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಜೆ.ಎಸ್. ವರ್ಮಾ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ 2013ರ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಕಾನೂನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು. ಲೈಂಗಿಕ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಪಾಠವೂ ಇದೆ. ಕಾನೂನು ಬದಲಾದರೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಿಳಾ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನೀತಿಗಳಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿವೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಅಂದರೆ ಚಳುವಳಿಯ ಯಶಸ್ಸು ಕೇವಲ ಸರ್ಕಾರದ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು ಎಂಬುದರಿಂದಲೂ ಅಳೆಯಬೇಕು.

ರೈತರ ಚಳುವಳಿ: ದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟದ ಪರಿಣಾಮ

2020–21ರ ರೈತರ ಚಳುವಳಿಯೂ ಜನಶಕ್ತಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಉದಾಹರಣೆ. ಕೃಷಿ ಕಾಯ್ದೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ರೈತರು ದೆಹಲಿಯ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಮೂರು ಕೃಷಿ ಕಾಯ್ದೆಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡಿತು. 2021ರ ನವೆಂಬರ್ 29ರಂದು ಸಂಸತ್ತು “Farm Laws Repeal Bill” ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ 2020ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಮೂರು ಕೃಷಿ ಕಾಯ್ದೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿತು. ಈ ಘಟನೆಗಳು ಜನಚಳುವಳಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಪಾಠವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಬಳಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ; ಆದರೆ ಜನರ ಬಳಿ ಸಂಘಟಿತ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟದ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ.

ಚಳುವಳಿಗಳು ಯಾವಾಗ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತವೆ?

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಳುವಳಿಯೂ ತಕ್ಷಣ ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಚಳುವಳಿಗಳು ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಚಳುವಳಿಗಳು ಕಾನೂನು ಬದಲಾವಣೆ ತರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತವೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಚಳುವಳಿಗಳು ತಕ್ಷಣ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸದಿದ್ದರೂ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಚರ್ಚೆಗೆ ಬೀಜ ಬಿತ್ತುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಚಳುವಳಿಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕೇವಲ “ಸರ್ಕಾರ ಬೇಡಿಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತೇ?” ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಚಳುವಳಿ ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆಯೇ? ಜನರಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕುಗಳ ಅರಿವು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆಯೇ? ಸರ್ಕಾರದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆಯೇ? ಕಾನೂನು ಅಥವಾ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ತಂದಿದೆಯೇ? ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಮಾತನಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಜನರಿಗೆ ಧ್ವನಿ ನೀಡಿದೆಯೇ? ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಚಳುವಳಿಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಜನರಿಗೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಅಧಿಕಾರವೇ ಅಥವಾ ಸೇವೆಯೇ?

ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಲ್ಲ. ಅದು ಜನರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ಹೌದು. ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದ ನಂತರ ಜನರ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಚಲಾಯಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಜನರಿಗೆ ಉತ್ತರದಾಯಿಯಾಗಿರುವ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುವಜನರು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದಾಗ “ನಿಮಗೆ ಯಾರು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಲು ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟರು?” ಎಂದು ಕೇಳುವ ಬದಲು, “ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏನು?” ಎಂದು ಕೇಳುವ ನಾಯಕತ್ವ ಬೇಕಾಗಿದೆ. ಅದೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಕಾನೂನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದರೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಹಿಂಸಾಚಾರ ನಡೆದರೆ ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಅಗತ್ಯ. ಆದರೆ ಶಾಂತಿಯುತ ಅಸಮ್ಮತಿ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಅಪರಾಧದೊಂದಿಗೆ ಸಮೀಕರಿಸುವುದು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಷಡ್ಯಂತ್ರವು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಮಣೆಹಾಕುತ್ತಿರುವುದು ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ.

ಇದು ಯುವಜನರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಸಮಯ

ಇಂದಿನ ಯುವಜನರು ಕೇವಲ ಉದ್ಯೋಗ ಅಥವಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವಕಾಶಗಳ ಸಮಾನತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಮತದ ಮೌಲ್ಯ, ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಧ್ವನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವುದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮಾಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಅವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಬಲವು ಜನರು ಭಯಪಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು. ಜನರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೂ ಸರ್ಕಾರ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ಜನ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವುದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಬೀದಿಯನ್ನು ಖಾಲಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದು ಜನರ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡದೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದವನನ್ನೇ ಮೌನಗೊಳಿಸುವುದು ಸಮಸ್ಯೆಯ ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ.

ಇತಿಹಾಸವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸಿರುವುದು ಇದೇ. ಚಿಪ್ಕೋದಿಂದ ನರ್ಮದಾವರೆಗೆ, ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್ ಚಳುವಳಿಯಿಂದ ನಿರ್ಭಯಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳವರೆಗೆ, ರೈತರ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಇಂದಿನ ಯುವಜನರ ಚಳುವಳಿಗಳವರೆಗೆ ಜನರು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದಾಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬದಲಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿನ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆ “ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು?” ಎಂಬುದಲ್ಲ.”ಚಳುವಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪರಿಹರಿಸಬೇಕು?” ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

ಯುವಜನರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಶಕ್ತಿ. ಜನರು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಒಂದು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಸಮಾಜದ ಲಕ್ಷಣ. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಜನರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವ ಸಾಧನವಾಗದೆ, ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೇಲೆ ಜನರ ನಂಬಿಕೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಅಧಿಕಾರ ಜನರ ಮೇಲೆ ಇರುವುದಲ್ಲ; ಅಧಿಕಾರ ಜನರಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಅವರನ್ನು ಶತ್ರುಗಳಂತೆ ನೋಡುವ ಬದಲು, ತಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ ಇದು.

ಕಾಶಿನಾಥ ಮುದಾಗೋಳ

ಕಲಬುರಗಿ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ- ಎಥೆನಾಲ್ ಪೆಟ್ರೋಲ್: ಭವಿಷ್ಯದ ಇಂಧನವೇ?